ITLARDA QINNING CHIQIB QOLISHI SABABLARI VA OPERATSIYA O‘TKAZISH TEXNIKASI
Narziyev Baxtiyor Daliyevich,v.f.n, professor, ilmiy rahbar,
Zayniddinov Bahriddin Husniddin o‘g‘li, magistrant,
Bekmuratov Kurbanbay Raxat uli, magistrant,
Jabborov Abbosjon G‘aff orjonovich, assistent,
SamDVMCHBU
Аннотация
В данной статье представлены результаты научных ис-
следований, проведенных по лечению выпадение влагалища, являющегося одним из заболеваний репродуктивных органов собак, помимо консервативных методов, приведен оперативный
метод, лечения и техника операции.
Abstract
This article presents the results of scientifi c research conducted
on the treatment of vaginal prolapse, which is one of the diseases of the reproductive organs of dogs, in addition to conservative methods, surgical treatment and surgical techniques.
Kalit so‘zlar. vagina, Molos guruhi itlari, bulldog, furatsillin, Shmiden-Lamber choki, infi ltratsion anesteziya.
Mavzuning dolzarbligi. Mamlakatimiz sarhadlarida tinchlik va osoyishtalikni saqlash, terrorizm, qurol va portlovchi moddalar hamda narkotiklarning respublikamiz hududiga kirishining oldini olish, jinoyatchilik va aholi tinchligini saqlashda kuch salohiyatiga ega strukturalarda kinologiya va xizmat itlarining vazifalari beqiyosdir. Bugungi kunda mamlakatimizning qurolli kuchlari chegara qo‘shinlarida, bojxona xizmatida, davlat xavfsizligi xizmatlarida, respublika va viloyat IIB hamda favqulotda xizmatlar vazirliklarida kinologiya xizmatlari va kinologiya pitomniklari tashkil etilgan bo‘lib, ularda xizmat itlarini ko‘paytirish, o‘rgatish va xizmat xususiyatlarini oshirish bo‘yicha tadbirlar muntazam o‘tkazib kelinmoqda. Yuqorida keltirilgan ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, kuch salohiyatiga ega bo‘lgan strukturalarning
xizmat itlari va aholi qaramog‘ida saqlanadigan itlarning salomatligini saqlash, kasalliklarini davolash va oldini olish hamda insonlarni zooantroponoz kasalliklardan himoya qilish veterinariya mutaxassislarining muhim vazifalaridan biri hisoblanadi [1,7]. Veterinariya meditsinasi amaliyotida urg‘ochi itlar qin devorining giperplaziyasi kabi asorat bilan bog‘liq bo‘lgan itlarda qinning chiqib qolishi yoki eversiyasi holatlari ko‘p uchraydi. Ular Osiyo va Kavkaz ovcharkalari, fransuz buldoglari va Molos guruhining itla riga tashqi o‘xshashlik belgilariga ega bo‘lgan itlarda qayd etilgan. Ko‘pincha bu patologiya yosh itlarda birinchi yoki ikkinchi kuyikish davrida kuzatilgan [2,8].
Tadqiqot materiallari va usullar. Tadqiqotlar Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar
universiteti, Veterinariya jarrohligi va akusherlik kafedrasi qoshidagi veterinariya klinikasida, universitet vivariysida, Samarqand shahridagi aholi qaramog‘idagi itlarda o‘tkazildi. Tadqiqot obyekti sifatida klinikaga keltirilgan qinning chiqib qolishi bilan kasallangan itlar va ularning
qon namunalari olindi. Tadqiqotning maqsadi itlarda qin chiqishining aniq va erta tashxis usullarini qo‘llash va etiopatogenezini o‘rganish, kasallikning davolash usullarini takomillashtirishdan iborat.
Olingan natijalar tahlili. Qinning chiqib qolishi bo‘yicha olib borilgan tajribalar va itlarda qin chiqib qolishining tarqalishi bo‘yicha o‘tkazilgan dispanserlash natijasida mamlakatimizda itlar orasida bu kasallikning uchrashi yosh itlarda, asosan birinchi va ikkinchi kuyikish vaqtida kuzatilib, eng ko‘p kasallanish 1 yoshli itlarda qayd etildi. Qini chiqib qolgan itlarning 70-75% i hayoti davomida umuman tug‘magan yoki bir marta tuqqan itlar ekanligi klinik tekshirishlar va anamnez ma’lumotlarida o‘z isbotini topdi [1,9].
Urg‘ochi itlarda uchraydigan qin giperplaziyasi va uning chiqishi kasalligi asosan itlarning kuyikish davrida yuzaga keladi. Itlarda fiziologik holatda kuyikish davri 12-20 kunni tashkil etib, bu jarayon ikki bosqichdan: proesterus va metesterus davrlaridan iborat. Ushbu jarayonda organizmda ishlab chiqariladigan jinsiy gormonlar miqdori hamda uni stimullovchi boshqa gormonlarning faoliyatiga bog‘liq bo‘lib, proesterus, ya’ni jinsiy kuyikishning boshlanish davrida, itlar qini shilliq pardalaridan qizil rangli qonsimon suyuqlik oqishi bilan xarakterlanadi. Kasallikning asosiy etiologik omili sifatida urg‘ochilik jinsiy gormonlari konsentrasiyasi ning yuqori bo‘lishi natijasida kuyikishning proesterus davrida qin dahlizi devori muskullarining gipertonusi, giperemiyasi va shilliq suyuqliklar bilan bo‘kishi, qizarishi, shishi yuzaga kelishi bilan xarakterlanadi. Shu bilan birgalikda kasallik itlarning saqlash, oziqlantirish sharoiti va matsion darajasiga ham bog‘liq holatda rivojlanadi [1,11].
Veterinariya jarrohligi va akusherlik kafedrasi qoshidagi klinikaga Samarqand shahar aholisi qaramog‘idagi itlarda qinning chiqib qolishi kuzatilgan itlarda konservativ usulda davolash choralari foyda bermaganda operatsiya qilib davolandi.
Anatomo-topografik ma’lumotlar. Qin (vagina) muskul nayi ko‘rinishidagi toq organ bo‘lib, itlarda ancha uzun, ya’ni qin dahliziga nisbatan ikki barobar uzun bo‘lib, qinning shilliq pardasi bo‘ylama muskullarga yig‘ilgan. Qin devori shilliq parda, muskul qavat va zardob parda yoki biriktiruvchi to‘qimali adventitsiyadan tuzilgan. Shilliq pardasi ko‘p qavatli yassi epiteliy to‘qimadan tashkil topgan va chuqur
bo‘ylama burmalarga yig‘ilgan bo‘ladi. Muskul qavati silliq muskul tolalarining ichki aylana va tashqi bo‘ylama tutamlaridan iborat. Faqatgina qinning oldingi qismi zardob parda bilan, qolgan hamma qismi biriktiruvchi to‘qimali adventitsiya bilan qoplangan [ 3].
Ko‘rsatma. Itlarda qinning chiqib qolishi (inversio vaginae s prolapses vaginaea) ikki xil: qin devorining qisman chiqib qolishi hamda qinning to‘liq chiqishi ko‘rinishida bo‘ladi. Qinning qisman chiqishida konservativ usullar samara berishi mumkin ammo, to‘liq chiqib qolishda operatsiya qilish zarur bo‘ladi [4,6].
Fiksatsiya. It tishlashining oldini olish uchun ularning tumshug‘iga kiygiziladigan maxsus burundiq (namordnik) kiygizilib, uni og‘zini dokali bint bilan bog‘lanadi. Birinchi bo‘lib bintni oddiy tuguni jag‘ oralig‘ida, keyin uning uchlarini bir marta aylantirib, ensa tomonga qarab to‘g‘rilaydi va ularning uchlarini bir-biriga ilmoqchali qilib bog‘lanadi. Undan so‘ng itni operatsiya stoliga yon tomoni bilan yotqiziladi [5].
Tayyorgarlik. Qin devorining tashqariga chiqib qolgan qismi furatsillinning 1:5000 nisbatdagi eritmasi bilan yuviladi va yodning spirtdagi eritmasi bilan dezinfeksiya qilinadi (1-rasm).
O‘g‘riqsizlantirish. Itlarda dastlab premedikatsiya qo‘llaniladi. Premedikatsiya – narkozdan 15-20 minut oldin itning katta kichikligiga qarab 0,1% li atropin eritmasi 0,5-5 ml miqdorda teriostiga yoki muskul orasiga yuboriladi. Shundan keyin 2,5% li aminazin eritmasidan har 10 kg tirik vaznga 1 ml miqdorida va unga 1 ml “Xyla” preparatidan qo‘shib yuboriladi. Bundan tashqari 0,5 % li novakain eritmasi bilan infi ltratsion og‘riqsizlantirish olib boriladi [5,10].
Operatsiya texnikasi. Qinning tashqariga chiqqan qismida yaxshilab dezinfeksiya o‘tkazilgach, siydik yo‘liga toza steril kateter yuboriladi. Bu bilan siydik pufagini bo‘shatiladi va operatsiya vaqtida ortiqcha noqulayliklarni bartaraf etiladi, so‘ng qin juda shishgan bo‘lsa qinning chiqib qolgan qismini 10-15 daqiqa massaj qilish yo‘li bilan uning yumshashiga erishiladi. Shundan so‘ng 0.5 % li novakain eritmasi bilan infi ltratsion anesteziya o‘tkaziladi va xirurgik qaychi yordamida qin devori ohistalik bilan aylanasimon qisqartirilib boriladi (3-rasm). E’tiborli jihati shundan iboratki, qin devorining ortiqcha chiqib qolgan qismi kesilishi bilan darhol jarohatga Shmiden choki qo‘yib borilishi maqsadga muvofi qdir (4-rasm). Aks holda, hayvon juda ko‘p miqdorda qon yo‘qotishi va operatsiya muvaff aqiyatsiz yakunlanishi mumkin. Shmiden chokidan qo‘yilgach, Lamber choki ham qo‘yiladi va choklarning mustahkam ekanligiga ishonch hosil qilish lozim. Qin devorining ortiqcha qismi olib tashlangach, barmoq yordamida o‘z joyiga kirgiziladi va uning to‘g‘ri joylashganligi barmoqlar yordamida tekshiriladi.
Klinikaga keltirilgan 6 bosh qini to‘liq chiqib qolgan itni ikkita guruhga (3 boshdan) ajratib olib operatsiya usulida davolanganidan so‘ng birinchi guruh itlarga operatsiyadan keyingi davolash kursi sifatida vikasol preparatidan 1 ml, 10% li gentamitsin preparatidan 1 ml dan 5 kun mobaynida va qin devoriga surtish uchun sintomitsin malhamidan kuniga 2 mahal 7 kun mobaynida tavsiya qilindi va ushbu itlarning
qinidagi jarohat 10 kunda to‘liq bitganligi aniqlandi.
Ikkinchi guruh itlarga ham xuddi birinchi guruhdagi itlari dagidek davolash sxemasi qo‘llanildi, faqat sintomitsin malhamining o‘rniga levomikol malhami qo‘llanildi. Buning natijasida itlar jarohatining tuzalish vaqti 15 kunni tashkil qildi. Ikkala holatda ham itlar ma’lum vaqtdan so‘ng kuyikishga kelganligi va tug‘ish qobiliyatini saqlab qolganligi kuzatildi.
Xulosalar.
- Qinning chiqib qolishi itlarda birinchi kuyikish davrida kuzatiladi.
- Urg‘ochi itlarda qinning chiqib qolishi ularning reproduktiv salomatliga katta salbiy ta’sir ko‘rsatib, ulardan zot olishda qiyinchilik tug‘diradi.
- Itlar qinining chiqib qolishining oldini olish maqsadida ularni to‘g‘ri oziqlantirish, vaqtida sayr qildirish va semirib ketishiga yo‘l qo‘ymaslik choralarini ko‘rish tavsiya etiladi.
- Itlarda qinning to‘liq chiqib qolishida qin devorining plastikasi operatsiyasini o‘tkazish yaxshi natija beradi.
- Operatsiya o‘tkazilgan itlar qinidagi jarohatni davolashda sintomitsin malhamidan foydalanish jarohatning bitish muddatini qisqartiradi.
- Narziyev.B.D. “Itlarda operatsiya jarayonida umumiy og‘riqsizlantirishni qo‘llash.” barqarorlik va yetakchi tadqiqotlar onlayn ilmiy jurnali, (2022) 2(1), 306-309.
- Cкубко О.Р., Xонин Г.А., Шушакова О.Н. Омский государственный аграрный университет имени П.А. Столыпина, Омск «Морфофункциональное обоснование парацервикальной блокады для лечения выпадения влагалища при гиперплазии его слизистой у собак».
- Dilmurodov N.B., Eshmatov G‘.X. “Hayvonlar anatomiyasi” O‘quv qo‘llanma, Toshkent 2018
- Eshburiyev B.M. “Veterinariya akusherligi” darslik, Toshkent 2018
- Рустамов Х.К., Оқбутаев Я.О., Нарзиев Б.Д. «Оператив хирургия», Самарқанд 1997
- Yulchiyev, J. B., & Narziyev, B. D. (2022). Infl uence of Sex Hormones in Dogs on the Development of Breast Tumors. International journal of biological engineering and agriculture, 1(5), 7-9.
- Ходжаев, А. Б., Нарзиев, Б. Д., & Юлчиев, Ж. Б. (2021). Влияние половых гормонов собак на развитие опухолей в Самаркандской области.
- Скубко Р. Омский государственный аграрный университет имени П.А. Столыпина, Омск «Способ внутриоперационной блокады тазового сплетения у домашних собаки и кошки».
- Юлчиев, Дж. Б., Мирсаидова Р. Р. (2021). Метод химической терапии опухолей молочной железы у собак в Самарканде. Американский журнал ветеринарных наук и открытий дикой природы , 3 (03), 15-18.
- Нарзиев, Б. Д., Бобоноров, О., & Расулова, Н. (2009). Самарқанд шаҳрида итлар орасида ўсмаларнинг тарқалиши ва уларнинг олдини олиш.“. Фермер ҳўжаликларини ривожлантириш истиқболлари” СамҚҲИ, 153-154
- Юлчиев, Ж. Б., & Мирсаидова, Р. Р. (2021). The changes of blood parameters in chemical terapy of breast tumors of dogs. Вестник Ветеринарии и Животноводства, 1(2).
БИОХАВФСИЗЛИК ҚОИДАЛАРИГА РИОЯ ЭТАЙЛИК!
Х. С. Салимов, в.ф.д., профессор,
М.К. Бутаев, к.в.н., З.Э.Рузиев, к.в.н.,
Ветеринария илмий-тадқиқот институти1,
СамВМЧБУ
Кейинги вақтларда озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалик маҳсулотларининг биохавфсизлиги масаласи Жаҳон савдо ташкилотининг санитар ва фитосанитар чоралари келишувида (2010 й.), Картаген биохавфсизлик баённомасида (1999 й.), БМТнинг биологик хилма-хиллик Конвенциясида (1992 й.), ФАО/БЖССТнинг Алиментариус Кодексида (2005 й.) қайд этилгани дунё миқёсида турли хавф-хатарларни камайтиришга, инсонлар, ҳайвонлар ва ўсимликларни зарарли микроорганизмлардан ҳимоялашда муҳим рол ўйнаши шубҳасиздир.
Хўш, биологик хавфсизлик ўзи нима, қайси қонун қоидаларга асосланган ва нима учун бу муаммо кўпчиликни ташвишга солмоқда?
Биологик хавфсизлик бу – инсоннинг хавфсиз яшаш ва ишлашига оид турли меъёрий ва санитария эпидемиологик талабларга риоя қилишга қаратилган комплекс техник имкониятларни таъминлаш, максимал даражада инсонларни, ҳайвонот ва ўсимлик дунёсини турли хил биологик зарарланишлардан асраш, биологик хилма- хиллигини сақлаш, авайлаш, атроф-муҳитни ҳимоялашга қаратилган мажмуалар тўплами хисобланади. Кенг доирада деярли барча фаолият турларини қамраб олган биологик хавфсизлик умумэътироф этилган давлат аҳамиятига молик муаммога айлангани эътиборга лойиқдир.
Биологик хавфсизлик асосан 4 тоифага бўли нади:
-биологик хавф – бу биологик патогенларни (прион, вирус ва микроорганизмлардан тортиб, кўп ҳужайрали паразитларгача) тиббий ижтимоий, технологик, қишлоқ хўжалиги ва коммунал соҳалар объектларига салбий таъсир кўрсатадиган хавф-хатар ҳисобланади.
-биологик хавфсизлик – инсонларни, ҳайвонот ва ўсимликлар дунёсини патогенлар таъсиридан химоялаш, биологик хавф келтириши мумкин бўлган зарарларнинг олдини олишга қаратилган турли чоралар мажмуи.
-биологик ҳимоя – бу биологик агент ва токсинларнинг лаборатория ичида йўқолишидан, ўғирланишидан қўриқ лашни таъминлаш, нотўғри ишлатишга йўл қўймаслик, уларнинг хисоб-китобини тўғри олиб боришни доимий назорат қилишдан иборат.
-хавфли биологик агентлар – инсон, ҳайвонлар, ўсимликларда касаллик чақирадиган ва ташқи муҳит сифатини пасайтирадиган, материалларни хароб қиладиган патоген микроорганизмлар, токсинлар ва паразитлар.
-Биологик агентлар (патоген микроорганизмлар ва вируслар) билан ишлаётган объектлар қуйидагилардан иборат: микробиологик ва вирусологик лабораториялар, микроорганизмлар ва вируслар коллекцияси, тиббиёт ва ветеринария йўналишидаги илмий-тадқиқот муассасалари билан шуғулланувчи корхоналар ва биологик саноат ташкилотлари.
-Биологик хавфнинг асосий манбалари қуйи дагилардан ташкил топади:
–касалланган ҳайвонлар, ўсимликлар ва инсонлар (эпизоотиялар, панзоотиялар, энзоотиялар; эпидемиялар, пандемиялар ва эндемиялар, шунингдек, ўсимликларнинг карантин касалликлари даврида);
–ўта хавфли биологик агентлар (патоген) билан ишлатаётган лабораторияларда эҳтиёткорлик чораларига тўлиқ амал қилмаслик оқибатида уларнинг тарқалиши;
–биологик агентлар билан ишлатаётган лабораторияларда авария ва диверсиялар содир бўлганда;
–табиий эпизоотик ва эндемик ўчоқлар;
–трансчегаравий йўллар билан касалликларнинг тарқалиши;
–патогенларнинг террористлар қўлига тушиб қолиши оқибатида;
–патоген ва токсинларни биологик қурол сифатида қўллаш ва биотерроризм натижасида.
Юқорида таъкидланган ушбу йўналишдаги барча хавф-хатарларга қарши маълум чора-тадбирлар ишлаб чиқиш ва уларнинг бажарилишини қатъий назорат этиш давр талабидир. Ҳозирги кунда рес публикамизда инфекцион касалликлар бўйича барқарорликни сақлашда, четдан кириб келишининг олдини олишда, табиий ўчоқлар доимий назоратда бўлишида, озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашда кўп сонли тиббиёт ва ветеринария мутахасислари жонбозлик кўрсатган ҳолда меҳнат қилмоқдалар.
Хўш, уларнинг меҳнати қай даражада ҳимояланган, қай даражада хавфсиз иш шароитлари яратилган. Инфекция билан зарарланган ҳайвонларни сақлаш шароитлари хавфсизлиги, асбоб-ускуналар, дезинфекторлар, махсус кийим таъминоти қай даражада, хавфсизлиқ қоидаларига риоя қилинмоқдами. Шулар муҳим омиллар ҳисобланиб, уларни бартараф этишда ҳозирда нималар қилиш керак, деган саволлар туғилади.
Умуман олганда, биологик хавфсизликни таъминлаш борасида қайси қоидаларга амал қилиниши лозим.
Биологик хавфсизликнинг 1- даражаси, Халқ аро тасниф бўйича BSL 1 (Biosafety Level) деб номланади. Бу тоифага барчага маълум бўлган микроорганизмлар турлари, ҳозирги давргача бирон марта инсонни касаллантирмаган микроорганизмлар киради. Ушбу тоифадаги микроорганизмлар билан ишлашда алоҳида талаблар киритилмаган. Ишлаш учун белгиланган хоналар алоҳида жойлашиши, махсус ҳимоя жиҳозлар талаб этилмайди. Ушбу микроорганизмлар билан ишлашга техник хавфсизлиги қоидаларга риоя этмаган ҳолда рухсат этилади, биологик хавфсиз бокслар ҳам талаб этилмайди.
Биологик хавфсизликнинг 2 даражаси, тасниф бўйича BSL 2 деб номланади. Бу гуруҳдаги микроорганизмлар инсонларни зарарлайди ва касаллик ўрта оғир шаклда кечади. Ушбу гуруҳдаги микроорганизмлар билан ишлаш жараёнида BSL 1 гуруҳдан фарқли ўлароқ, қўшимча қуйидаги қоидаларга амал қилиш талаб этилади:
–ишчи патоген микроорганизмлар билан ишлашда махсус ўқув курслардан ўтиши;
–иш давомида лабораторияга қиришни чеклаши;
–иш жараёнида, аэрозол ёки ҳаво томчи – пуркаш ҳосил бўлганда, махсус эҳтиётқорлик чораларини кўриши;
–ўткир зирҳли моддалар солинган асбоб-ускуналар билан ишлашда эҳтиёткорлик чораларини қўллаш тавсия этилади.
Ишлаш жараёнида I ва II синф биологик хавфсизлик боксларида ишлашга рухсат этилади.
Биологик хавфсизликнинг 3-даражаси ёки тасниф бўйича BSL 3 деб номланувчи гуруҳ. Ушбу гуруҳга маҳаллий ёки экзотик қўзғатувчилар ва улар орқали инсонларда оғир кечадиган инфекцион касалликлар чақириши мумкин бўлган микроорганизмлар ва вируслар киради. Бу касалликлар ҳаво томчи орқали юқиши ва ўлим билан якунланиши мумкин. Бунда ишчини ҳимоялаш жараёнида алоҳида эътибор биринчи ва иккинчи гуруҳ тўсиқлар шарт бўлишига қаратилиши керак бўлади. Бунда жисмоний тўсиқлар қўлланилади ва I ва II синф биологик боксларда ишлаш талаби катъиян белгиланади. Лаборатория хоналари бошқа бинолардан алоҳида бўлиши ва ичкарида ҳаво босими ташқаридаги ҳаво босимидан паст бўлиши шарт. Чиқаётган ҳаво рециркуляция қилинмаслиги керак. Кириш эшиклари икки қаватли ва автоматик тарзда ёпилаётган бўлиши шарт.
Биологик хавфсизликнинг 4- даражаси ёки тасниф бўйича BSL 4 деб номланувчи гуруҳ. Бу гуруҳга хавфли ва экзотик микроорганизмлар ва вируслар, инсонларнинг соғлигига, ҳаётига ўта юқори хавф солиши, аксарият ҳолларда ўлим билан якунланиши мумкин бўлган микроорганизмлар турлари киради. Касаллик ҳаво томчи йўли ёки номаълум йўллар билан юқиши мумкин. Бу касалликларга қарши даволовчи ва олдини олувчи препаратлар йўқлиги туфайли алоҳида эътибор қаратилади.
Лаборатория ходимларига алоҳида талаблар, қоидалар мавжуд. Шулардан мажбурий бўлган талаблар: ишчи ходим махсус ўқув курс жараёнидан етарли кўникмага эга бўлишлари, ўта хавфли микроорганизм ва вируслар билан ишлаш қоидаларини мукаммал билиши, лаборатория алоҳида бинода жойлашиши, лабораторияга фақат рухсати бор кишиларга кириш-чиқиш мумкинлиги жиддий назоратда бўлиши, ишлаш фақат III синф биологик хавфсизлик боксларда бўлиши шарт. Микроорганизмлар ва вируслар билан ишлаш жараёни алоҳида ишлаб чиқилган қоидалар асосида амалга оширилади. Шулардан келиб чиқиб, турли патогенлар билан ишлаётган лабораториялар ва лаборатория ходимларининг меҳнати ўта хавфлилиги, долзарблиги ва маъсулиятли эканлиги, уларнинг фаолияти давомида мавжуд қонун-қоидаларга қанчалик риоя этилаётгани доимий назорат этилиши, етарли шароит яратишга қаратилган тадбирлар доимо диққат-эътиборда бўлиши биологик хавфсизликнинг асосий қоидалари қаторига киради.
Ҳозирги кунда республикамизда фаолият кўрсатаётган ветеринария лабораториялари BSL 1 ва BSL 2 гуруҳ тоифасига киради. BSL 3 ва BSL 4 тоифадаги лабораториялар ҳозирча мавжуд эмас. Лекин BSL 3 даражадаги лаборатория ташкил этилиши бу давр талаби. Қўшни Қозоғистон ҳудудида иккита BSL 3 даражадаги лабораториялар мавжуд. Бизнинг фикримизча, замонавий тўлиқ
жиҳозланган холда BSL 2 даражадаги лабораториялар ҳеч бўлмаганда ҳар бир вилоятда биттадан бўлиши лозим. Умуман олганда, лабораториялар фаолиятига жиддий эътибор бериш, хавфсизлик, хусусан биологик хавфсизлик таъминоти, химоя воситалари, реагентлар, диагностикумлар масаласи, патогенларни сақлаш, уларнинг ҳисоб-китоби, йўқотиш тартиби, лаборатория ҳайвонларини зарарлантириш қонун-қоидалари, ушбу гуруҳ патогенлар билан ишлаш шароитлари мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги каби муаммоларга жиддий эътибор берилиши нуқтаи назаридан бизда битта фикр бор. Биологик хавфсизликка давлат нуқтаи назаридан қаралиши ва биологик хавфсизлик тўғрисида қонун ишлаб чиқилиши ва қонун доирасида биологик хавфсизлик манбаи бўлган барча патогенлар билан ишлашни тартибга солади. Бу йўналишда турли мамлакатлар, шу жумладан Россия Федерацияси ва қўшни Қозоғистон республикаси 2022 йилдан бошлаб юқорида қайд этилган муаммолар юзасидан қонун доирасида фаолият юритмоқдалар. Республикамизда ҳам бу борада дастлабки қадамлар амалга оширилган. 2021 йил 12 февралда “Биологик хавфсизлик тўғрисида”
ги Қонун лойиҳаси “Норматив – ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари муҳокамаси” порталида эълон қилинган.
Бироқ биохавфсизлик тўғрисида барча шу соҳага алоқадор ташкилотларга тегишли бўлган Қонун ҳали тасдиқланмаган.
Биохавфсизлик тўғрисидаги қонун турли даражадаги давлат органлари, вазирликлар, тегишли ташкилот ва идоралар, шу жумладан инсонни барча биологик хавфлардан муҳофаза этувчи ташкилотларга, илмий-тадқиқот муассасаларига мажбурий бўлган талаблар ўз аксини қамраб олган ҳолда қабул қилиниши керак, деган фикрдамиз. Ушбу мазмундаги Қонун ҳаводек зарур ва энг долзарб масала бўлиб қолмоқда.
Шундай қилиб, яқин йилларгача биологик хавфсизликка тор доирада, яъни инсонларнинг санитария-эпидемиологик барқарорлиги нуқтаи назаридан қаралган бўлса, ҳозирги вақтда унга кенг маънода – одам ва ҳайвонларда хавфли инфекцион касаллик ларни қўзғатадиган янги патогенлар (вирус, прион ва б.) турларининг ортиб бораётганлиги ва кейинги йилларда хавфли биоагентлар билан
қуролланган террорчиларнинг пайдо бўлиши, табиатда фавқулодда вазият пайдо бўлиш мумкинлиги, унинг хавфлилик даражасини, маълум бир чегарадан чиқиб, хаттоки халқаро миқёсга айланиб кетиш хавфининг кенгайиши бу муаммонинг мазмунан кенгайишига олиб келди. Ушбу нуқтаи назардан қаралганда, ҳозирги глобал ривожланиш шароитида биохавфсизлик муаммоси республикамизда бўлажак тиббиёт ва ветеринария мутахассисларини замонавий билим ва кўникмалар билан қуроллантирадиган илмий-амалий фан соҳасига айланмоқда. Биологик хавфсизлик бўйича етук билимга эга бўлган тиббиёт, ветеринария, биолог ва аграном-энтомолог каби мутахассислар етишиб чиқиб, мумкин бўлган хавф-хатарларни олдиндан башорат этишади ва носоғлом ҳудудда биологик агентнинг тарқалишига йўл қўймаслик чораларини кўради.